17 ജൂലായ് 2026
ഒരു കൈ. ഒരു തോക്ക്. ഒരു മനുഷ്യൻ… അജ്മൽ കസബിനെ ജീവനോടെ പിടികൂടിയ ആ ഏതാനും സെക്കൻഡുകൾ
റംഗ് ഭവൻ ലെയിനിൽ നടന്ന ആക്രമണത്തിന് ശേഷം മുംബൈ പോലീസിന് ഒരു കാര്യം വ്യക്തമായി.
ഭീകരർ ഇപ്പോഴും ജീവനോടെയുണ്ട്.
അവർ ഇപ്പോൾ ഒരു പോലീസ് വാഹനത്തിലാണ് സഞ്ചരിക്കുന്നത്.
വയർലെസ് സന്ദേശം നഗരമെങ്ങും പടർന്നു.
“പോലീസ് ക്വാലിസ് തട്ടിയെടുത്തു…”
എല്ലാ പോലീസ് യൂണിറ്റുകളും ജാഗ്രതയിലായി.
നഗരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ തടയണകൾ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി.
അതേസമയം കസബും അബു ഇസ്മായിലും തട്ടിയെടുത്ത പോലീസ് വാഹനത്തിൽ അതിവേഗം മുന്നേറുകയായിരുന്നു.
അവരുടെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമായിരുന്നില്ല.
രക്ഷപ്പെടാൻ കഴിയുന്നത്ര ദൂരം പോകുക.
വഴിമധ്യേ കണ്ടവർക്കു നേരെയും അവർ വെടിയുതിർത്തു.
ഭീതി ഇപ്പോഴും അവസാനിച്ചിരുന്നില്ല.
കുറച്ച് സമയത്തിനുശേഷം അവരുടെ വാഹനം തകരാറിലായി.
അവർ വീണ്ടും മറ്റൊരു വാഹനം ബലമായി പിടിച്ചെടുത്തു.
ആ വാഹനത്തിലും യാത്ര തുടർന്നു.
പക്ഷേ അതിനിടയിൽ പോലീസിന് അവരുടെ സഞ്ചാരപാത മനസ്സിലായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു.
ഗിർഗാവ് ചൗപാട്ടിക്ക് സമീപം വലിയ തടയണ ഒരുക്കി.
റോഡ് അടച്ചു.
ലൈറ്റുകൾ.
ആയുധധാരികളായ പോലീസ്.
എല്ലാവരും കാത്തുനിന്നു.
രാത്രി.
വാഹനം വേഗത്തിൽ എത്തി.
പോലീസ് നിർത്താൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു.
പക്ഷേ മറുപടിയായി വന്നത് വെടിയൊച്ച.
ഇരുവശത്തുനിന്നും വെടിവെപ്പ് തുടങ്ങി.
ചില നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ അബു ഇസ്മായിൽ വെടിയേറ്റ് വീണു.
എന്നാൽ കസബ് ജീവനോടെയുണ്ടായിരുന്നു.
അവന്റെ കൈയിൽ ഇപ്പോഴും എ.കെ.-47.
അവൻ ഇപ്പോഴും വെടിയുതിർക്കുകയായിരുന്നു.
അപ്പോഴാണ് ആ രാത്രിയിലെ ഏറ്റവും അസാധാരണമായ സംഭവം നടന്നത്.
പോലീസ് കോൺസ്റ്റബിൾ തുകാരാം ഓംബ്ലെ മുന്നോട്ട് ഓടി.
മുന്നിലുണ്ടായിരുന്നത് ഒരു എ.കെ.-47.
സാധാരണ സാഹചര്യത്തിൽ ആരും ആ തോക്കിന് മുന്നിലേക്ക് ഓടുകയില്ല.
പക്ഷേ ഓംബ്ലെ ഓടി.
കസബിന്റെ തോക്കിന്റെ ബാരലിൽ അദ്ദേഹം രണ്ടുകൈയും ചേർത്ത് പിടിച്ചു.
വിടാതെ പിടിച്ചു.
അപ്പോഴേക്കും കസബ് ട്രിഗർ അമർത്തി.
വെടിയുണ്ടകൾ തുടർച്ചയായി ഓംബ്ലെയുടെ ശരീരത്തിലൂടെ കടന്നുപോയി.
എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം കൈ വിട്ടില്ല.

ആ ഏതാനും സെക്കൻഡുകൾക്കുള്ളിൽ മറ്റ് പോലീസുകാർ കസബിന്റെ മേൽ ചാടി.
തോക്ക് പിടിച്ചെടുത്തു.
അവനെ നിലത്തിട്ടു.
കൈയിൽ വിലങ്ങണിയിച്ചു.
26/11 ആക്രമണത്തിൽ പങ്കെടുത്ത പത്ത് ഭീകരരിൽ ഒരാൾ ആദ്യമായും അവസാനമായും ജീവനോടെ പിടിയിലായി.
കോടതി പിന്നീട് പ്രത്യേകമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്, ഈ അറസ്റ്റ് മുഴുവൻ അന്വേഷണത്തിന്റെ ദിശ മാറ്റിയ സംഭവമാണെന്നതാണ്. കാരണം ജീവനോടെ പിടിക്കപ്പെട്ട പ്രതിയാണ് പിന്നീട് ഗൂഢാലോചനയുടെ പല ഘട്ടങ്ങളും അന്വേഷണത്തിന് മുന്നിൽ തുറന്നുകാട്ടിയത്.
കസബിനെ ആശുപത്രിയിലെത്തിച്ചു.
പരിക്കുകൾക്ക് ചികിത്സ നൽകി.
അവൻ ആരാണ്?
എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?
എത്രപേർ ഉണ്ടായിരുന്നു?

ആദ്യ മണിക്കൂറുകളിൽ അവൻ വളരെ കുറച്ച് മാത്രമാണ് സംസാരിച്ചത്.
പക്ഷേ അന്വേഷണസംഘം മറ്റൊരു വഴി തിരഞ്ഞെടുത്തു.
സംഭവസ്ഥലങ്ങളിലെ തെളിവുകൾ.
കസബിന്റെ കൈവശമുണ്ടായിരുന്ന സാധനങ്ങൾ.
തട്ടിയെടുത്ത വാഹനങ്ങൾ.
സിസിടിവി ദൃശ്യങ്ങൾ.
ഫോട്ടോഗ്രാഫുകൾ.
കടലിൽ ഉപേക്ഷിച്ച കുബേർ ബോട്ട്.
ഇവയെല്ലാം ഒരേസമയം പരിശോധിക്കാൻ തുടങ്ങി.
അവിടെ നിന്നാണ് അന്വേഷണം ഒരു പുതിയ ഘട്ടത്തിലേക്ക് കടന്നത്.
ഇനി ചോദ്യം ഇതായിരുന്നില്ല—
“ആക്രമണം നടത്തിയത് ആരാണ്?”
അത് എല്ലാവർക്കും അറിയാമായിരുന്നു.
പുതിയ ചോദ്യം—
“ഈ പത്ത് പേരുടെ പിന്നിൽ ആരൊക്കെയുണ്ട്?”
കോടതി രേഖകൾ പ്രകാരം, അന്വേഷണം പിന്നീട് പാകിസ്താനിലെ പരിശീലന ക്യാമ്പുകൾ, ലഷ്കർ-ഇ-തയ്ബയുടെ നേതാക്കൾ, സാറ്റലൈറ്റ് ഫോൺ ബന്ധങ്ങൾ, ജിപിഎസ് ഡാറ്റ, സ്കെച്ച് മാപ്പുകൾ, സാമ്പത്തിക സഹായം, നിയന്ത്രണ കേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്ക് വ്യാപിച്ചു. ഒരു ഭീകരനെ പിടികൂടിയത് മാത്രം മതിയായില്ല; മുഴുവൻ ഗൂഢാലോചനയുടെ ശൃംഖല തെളിയിക്കുകയായിരുന്നു അന്വേഷണത്തിന്റെ അടുത്ത ലക്ഷ്യം.
പിന്നീട് കോടതിയിൽ ഒരുപാട് തെളിവുകൾ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ പിന്നീട് പറഞ്ഞ ഒരു കാര്യം ശ്രദ്ധേയമാണ്.
തുകാരാം ഓംബ്ലെ അന്ന് തോക്കിന്റെ ബാരൽ പിടിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ—
കസബും മരിച്ചേനേ.
അങ്ങനെ സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ 26/11 അന്വേഷണത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ജീവനുള്ള സാക്ഷിയും ഇല്ലാതാകുമായിരുന്നു.
ഒരു കോൺസ്റ്റബിളിന്റെ ധൈര്യം ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഭീകരാക്രമണ അന്വേഷണത്തിന്റെ ഗതി തന്നെ മാറ്റി.
“ഞാൻ അജ്മൽ കസബ്…” അന്വേഷണത്തെ മാറ്റിമറിച്ച കുറ്റസമ്മത മൊഴി; പക്ഷേ കോടതി വിശ്വസിച്ചത് മൊഴിയെ മാത്രമല്ല
ഗിർഗാവ് ചൗപാട്ടിയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ പിടികൂടിയ യുവാവിനെ ആശുപത്രിയിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ മനസ്സിൽ ഒരേയൊരു ചോദ്യമായിരുന്നു.
“ഇയാൾ സംസാരിക്കുമോ?”
കാരണം ഈ ആക്രമണത്തിലെ ബാക്കിയുള്ള ഒമ്പത് പേരും മരിച്ചിരുന്നു.
ജീവനോടെ ഉണ്ടായിരുന്നത് ഒരാൾ മാത്രം.
അയാളുടെ കൈവശം മാത്രമായിരുന്നു മുഴുവൻ ഗൂഢാലോചനയുടെ ആദ്യവാതിൽ തുറക്കാനുള്ള താക്കോൽ.
അന്വേഷണം തുടങ്ങിയത് ചോദ്യംചെയ്യലിലൂടെയായിരുന്നു.
- പേര്.
- രാജ്യം.
- സംഘടന.
- സഹപ്രവർത്തകർ.
- യാത്ര.
- ആയുധങ്ങൾ.
- പരിശീലനം.
ഓരോ ചോദ്യത്തിനും മറുപടികൾ ലഭിക്കാൻ തുടങ്ങി.
പിന്നീട് നിയമപ്രകാരം ക്രിമിനൽ പ്രൊസീജർ കോഡിലെ സെക്ഷൻ 164 അനുസരിച്ച് ഒരു മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുമ്പാകെ കസബിന്റെ കുറ്റസമ്മത മൊഴി രേഖപ്പെടുത്തി.
കോടതി വിധിയിൽ പിന്നീട് വ്യക്തമാക്കുന്നത്, ഈ മൊഴിയാണ് അന്വേഷണത്തിന്റെ പ്രധാന കണ്ണികളിലൊന്ന്. എന്നാൽ വിധി പറയുമ്പോൾ കോടതി ആശ്രയിച്ചത് ഈ മൊഴിയെ മാത്രം ആയിരുന്നില്ല.
കസബ് തന്റെ ജീവിതം മുതൽ പറയാൻ തുടങ്ങി.
- പാകിസ്താനിലെ ഫരീദ്കോട്ട് ഗ്രാമം.
- ലാഹോറിലെ കൂലിപ്പണി.
- റാവൽപിണ്ടി.
- ലഷ്കർ-ഇ-തയ്ബ.
- പരിശീലന ക്യാമ്പുകൾ.
- മാസങ്ങളോളം നീണ്ട ആയുധപരിശീലനം.
- ജിപിഎസ്.
- സാറ്റലൈറ്റ് ഫോൺ.
- കടൽമാർഗ പരിശീലനം.
- മുംബൈ ആക്രമണത്തിനുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ്.
എല്ലാം ഒന്നൊന്നായി പറഞ്ഞു.
അതുമാത്രമല്ല.
- പരിശീലനം നൽകിയവരുടെ പേരുകൾ.
- ആക്രമണത്തിന്റെ നേതൃത്വം നൽകിയവരുടെ പേരുകൾ.
- ലക്ഷ്യസ്ഥാനങ്ങൾ എങ്ങനെ തിരഞ്ഞെടുത്തു.
- ഓരോ ജോഡിക്കും ഏത് സ്ഥലമാണ് നൽകിയിരുന്നത്.
- വ്യാജ തിരിച്ചറിയൽ കാർഡുകൾ.
- ഹിന്ദു പേരുകൾ.
- കൈയിൽ ചരട് കെട്ടാൻ നൽകിയ നിർദ്ദേശം.
- എല്ലാം വിശദീകരിച്ചു.
പക്ഷേ ഇവിടെ അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ ഒരു വലിയ അപകടം മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നു.
ഒരു കുറ്റസമ്മത മൊഴി മാത്രം മതിയാകില്ല.
ഒരു പ്രതി ഇന്ന് പറയുന്നത് നാളെ നിഷേധിക്കാം.
അതിനാൽ കസബ് പറഞ്ഞ ഓരോ കാര്യവും അവർ വീണ്ടും പരിശോധിച്ചു.
ഇവിടെയാണ് ഈ അന്വേഷണം ലോകോത്തര നിലവാരത്തിലെ കുറ്റാന്വേഷണമായി മാറിയത്.
കസബ് പറഞ്ഞു—
“ഞങ്ങൾ ജിപിഎസ് ഉപയോഗിച്ചു.”
അന്വേഷണസംഘം ജിപിഎസ് പരിശോധിച്ചു.
അതിലെ റൂട്ട് പരിശോധിച്ചു.
അതിന്റെ ഡാറ്റ കടൽയാത്രയുമായി ഒത്തുനോക്കി.
കസബ് പറഞ്ഞു—
“ഞങ്ങൾ കുബേർ ബോട്ട് തട്ടിയെടുത്തു.”
അന്വേഷണസംഘം കുബേർ കണ്ടെത്തി.
ബോട്ടിനുള്ളിൽ മൃതദേഹം കണ്ടെത്തി.
ഫോറൻസിക് പരിശോധന നടത്തി.
രക്തക്കറകൾ പരിശോധിച്ചു.
വിരലടയാളങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു.
കസബ് പറഞ്ഞു—
“സാറ്റലൈറ്റ് ഫോൺ ഉപയോഗിച്ചു.”
അന്വേഷകർ കോൾ റെക്കോർഡുകൾ കണ്ടെത്തി.
കോൾ നടന്ന സമയങ്ങൾ പരിശോധിച്ചു.
പാകിസ്താനിലെ ഹാൻഡ്ലർമാരുമായുള്ള ബന്ധം സ്ഥിരീകരിച്ചു.
കസബ് പറഞ്ഞു—
“സി.എസ്.ടി.യിൽ വെടിവെച്ചു.”
അത് തെളിയിക്കാൻ ദൃക്സാക്ഷികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സിസിടിവി ഉണ്ടായിരുന്നു.
ടൈംസ് ഓഫ് ഇന്ത്യ ഫോട്ടോഗ്രാഫർമാർ എടുത്ത ചിത്രങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ബാലിസ്റ്റിക് റിപ്പോർട്ടുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വെടിയുണ്ടകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പരിക്കേറ്റവർ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഓരോ വാക്കിനും ഓരോ തെളിവ്.
ഇവിടെയാണ് കോടതി വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു നിരീക്ഷണം നടത്തുന്നത്.
കസബിന്റെ കുറ്റസമ്മത മൊഴി ഒറ്റയ്ക്ക് നിൽക്കുന്ന രേഖയല്ല.
അതിലെ സംഭവക്രമം മറ്റ് തെളിവുകളുമായി “വിശാലമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നു” (broadly corroborated) എന്നാണ് കോടതി രേഖപ്പെടുത്തുന്നത്.
അതായത്, മൊഴി സത്യമാണെന്ന് കോടതി തീരുമാനിച്ചത് കസബ് പറഞ്ഞതുകൊണ്ടല്ല.
അത് സ്വതന്ത്രമായ മറ്റ് ശാസ്ത്രീയവും സാഹചര്യപരവുമായ തെളിവുകൾ സ്ഥിരീകരിച്ചതുകൊണ്ടാണ്.
ഇതിനിടയിൽ അന്വേഷണം മറ്റൊരു ദിശയിലേക്കും നീങ്ങി.
കസബ് പറഞ്ഞ ഓരോ പേരും ഉദ്യോഗസ്ഥർ പട്ടികയാക്കി.
- ഹഫീസ് സഈദ്.
- സാക്കി-ഉർ-റഹ്മാൻ ലഖ്വി.
- സറാർ ഷാ.
- അബു ഹംസ.

മറ്റു ഹാൻഡ്ലർമാർ.
ഇവർ ആരാണ്?
എവിടെയാണ്?
അവരുടെ പങ്ക് എന്താണ്?
കോടതി രേഖകളിൽ ഇവരെ “വാണ്ടഡ് പ്രതികൾ” എന്ന നിലയിൽ വിശദമായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അന്വേഷണം ഇന്ത്യയുടെ അതിർത്തികൾക്കപ്പുറത്തേക്കും വ്യാപിച്ചിരുന്നതിന്റെ സൂചനയാണിത്.
ഇപ്പോൾ അന്വേഷണസംഘത്തിന്റെ മുന്നിൽ ഒരു വലിയ ചിത്രം രൂപപ്പെടുകയായിരുന്നു.
ഇത് വെറും പത്ത് ഭീകരരുടെ ആക്രമണമല്ല.
- നൂറുകണക്കിന് മണിക്കൂർ പരിശീലനം.
- സൂക്ഷ്മമായ ആസൂത്രണം.
- സാമ്പത്തിക സഹായം.
- സാങ്കേതിക പിന്തുണ.
- മാപ്പുകൾ.
- ഫോൺ ശൃംഖല.
- സമുദ്രയാത്ര.
ഇവയെല്ലാം ഏകോപിപ്പിച്ച ഒരു സംഘടിത ഗൂഢാലോചന.
കോടതി പിന്നീട് ഈ മുഴുവൻ ശൃംഖലയെയാണ് വിലയിരുത്തിയത്.
അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ…
- കോടതിയിൽ 600-ലധികം സാക്ഷികൾ…
- ആയിരക്കണക്കിന് രേഖകൾ…
- ഒരു കേസ് തെളിയിക്കാൻ അന്വേഷണ ഉദ്യോഗസ്ഥർ ശേഖരിച്ച ഓരോ തെളിവും എങ്ങനെ കോടതിയിൽ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടു?
- കോടതിമുറിയിലെ പോരാട്ടം…
- പ്രതിഭാഗത്തിന്റെ ഓരോ വാദവും കോടതി എങ്ങനെ പരിശോധിച്ചു?
മുംബൈ ആക്രമണത്തിന്റെ രഹസ്യ വഴികൾ- അന്വേഷണാത്മക റിപോർട്ട്- നാലാം ഭാഗം